PHỤ LỤC

LƯ SƠN MẠCH PHÚ

của Nguyễn Đ́nh Chiểu
(Bệnh cơ bát yếu tổng mạch)

Từng nghe :
Mạch lư nhiệm màu
Bệnh cơ kỳ thú
Dù muôn h́nh biểu hiện rối ren,
Đem bát yếu tóm thâu đầy đủ.
Xem mạch tượng Phù trầm để phân biệt biểu lư; có lực là thực, không lực là hư;
Đếm nhịp đi tŕ sác để biết nhiệt hàn; dương chứng th́ to, âm chứng th́ nhỏ.
Mạch sắc dáng đi ngưng trệ, hẳn tinh thương huyết kém chi đây
Mạch hoạt nhịp chạy trơn tru, chắc khí động đàm sinh chính đó.
Loại mạch dương : phù đại hoạt sác, phải nén dương để bảo trợ cho âm;
Loại mạch âm : sác tiểu trầm tŕ, nên chế hàn để bổ ích cho hỏa.
Mạch ba bộ thấy đều phù đại mà kiêm sác : chứng trùng dương chí loạn cuồng;
Mạch sáu bộ thấy đều trầm tiể lại kiêm tŕ : chứng trùng âm chân tay lạnh giá.
Ngôi dương thấy âm mạch biểu lộ, đó là âm lấn tới dương cơ;
Ngôi âm mà dương mạch hiện h́nh, chính là dương tràn vào âm sở.
Mạch trầm tiểu : tổn thương v́ thấp; tŕ : hàn, sác : nhiệt, phải phân chia.
Mạch phù đại : cảm mạo v́ phong ; sắc : huyết, hoạt :đàm, nên hiểu rơ.
Nơi Khí khẩu mạch phô trường đại : nội thương khí huyết hư hao.
Chôn Nhân nghênh mạch mạnh khác thường : ngoài là b́ phu cảm thụ.
Hàn th́ ôn, nhiệt phải dùng lương ;
Thực th́ tả, hư th́ phải bổ.
Muốn tường mệnh sống thác ra sao,
Phải biết mạch thực hư cho tỏ ;
Phàm bệnh nhiệt mà mạch tŕ kiêm tiểu : mệnh khôn thoát khỏi ; đến chứng phát cuồng, ung độc cũng đáng hăi hùng.
Các chứng hàn mà mạch trầm kiêm sắc : bệnh chẳng hề lo; dù tả lỵ lậu băng thảy đều thanh thả.
Bệnh đă lâu, phù đại đáng ngờ ;
Bệnh mới mắc, liểu trầm nên sợ.
Trước khi đẻ mạch nên hoạt đại ; nhược bằng sắc tiểu chẳng hay.
Sau khi sinh mạch cốt tiểu trầm ; nếu thấy hồng dại là dở.
Người trai tráng phải cần hoạt đại, nếu sắc liểu mệnh chẳng lâu dài,
Cụ già nua đáng lẽ tiểu trầm, nếu phù đại thọ gần hết số.
Tiết xuân hạ khí dương đương thịnh, mạch nên hồng đại, mà liểu trầm chính thực suy đồi,
Mùa thu đông khí âm dương sinh, mạch phải liểu trầm thấy hoạt dại mắc vào bệnh khổ
Chứng sống th́ thời với mạch thuận xuôi,
Chứng chết th́ mạch với thời trái trở.
Chứng ngất bởi do đàm uất, mạch ba bộ tuy rằng ngừng tuyệt, có thể hồi sinh,
Người gầy da thịt róc khô, mạch sáu bộ dẫu có điều hoà, không ḥng cứu gỡ.
Mạch hiện lo là tà thịnh bệnh tiến : cghứng tích tụ mạch này chẳng ngại, chứng hư lao th́ mạch ấy chẳng lành.
Mạch đập nhỏ là khí yếu dương suy ; chứng hư tổn mạch đó th́ lành, chứng tích tụ mạch này th́ dữ.
Sắc với mạch thuận chiều, chính thực điềm vui,
Sắc với mạch trái đường,đó là chuyện gở.
Ngoài phù sác mà trong rỗng tuếch : âm ĺa dương thoát dè chừng.
Thốn trầm tŕ mà xích tuyệt không : âm thoát dương c̣ biểu lộ,
Tiết xuân mộc khí can dương thịnh, hồng hoạt th́ tốt, đỏa sắc không hay.
Buổi thu kim khí phế hợp thời, nhỏ nhẹ th́ ưa, đại hồng chẳng khá.
Hạ : thuộc hỏa ứng vào tâm mạch, ghét nhỏ ch́m mà thích đại phù.
Đông : hành thuỷ hợp với thận kinh, ghét hoạt đại mà ưa ch́m nhỏ.
Mạch hoăn đại hợp vào tứ quư, hoạt trường là mạch trái mùa;
Mạch vượng sinh ứng với ngũ hành, thừa khắc là điều chẳng thú.
Khi tŕ khi sác là mạch quỷ yêu;
Lúc đoản lúc trường chính ḍng ma cơ.
Cơ nguy dương thoát ; mạch thốn chẳng c̣n ;
Điềm dữ âm vong : mạch xích không có.
Quá tŕ hay quá sác : mạch hà du, ốc lậu đều thuộc chứng nguy
Quá hoạt hoặc quá nhanh : mạch tước trác, dũng tuyền cũng loài bệnhkhó.
Mạch tượng dù tŕ sác hay đại tiểu, nhưng không thái quá hay bất cập là vị khí hăy c̣n ;
Mặch tượng mà êm ái lại điều ḥa, nếu không quá phù hay quá trầm là mạch b́nh chóng đỡ.
Phải xem có lực hay không ?
Nên xét c̣n thần chăng chớ !
Mạch và bệnh hợp t́nh, bệnh dù nguy nhưng chữa dễ dàng
Chứng với mạch trái chiều, chứng dầu dễ khó bề xoayxở.
Hướng Nam Bắc năm n2o không ứng, nên xét cho tường;
Người béo gầy mạch hợp phù trầm, phải phân cho tỏ.
Bát yếu đă rành,
Muôn bệnh đều rơ.
Chứng âm tuyệt chết ở buổi thu đông,
Chứng dương tuyệt chết ở mùa xuân hạ.
Dương tuyệt th́ ban ngày tiêu vong,
Âm tuyệt th́ ban đêm tàn tạ.
Thăng giáng chẳng đều, âm dương ĺa thoát : chỉ trong một tháng qua đời,
Đập ngừng có mức, nhịp độ rơ ràng : sẽ hưởng trăm năm tuổi thọ.
Đă phù dại lại c̣n quá sác : loại độc dương rất phải đề pḥng;
Đă tiểu trầm mà lại quá trí : chứng có âm liệu mà lo giữ.
Năm đáng ứng, mạch không tương ứng : tạng bị suy mà dương khí hư hao.
Nhịp chẳng rành, mạch chạy ĺ ŕ : huyết bị hàn nên dương khí ngưng tụ,
Phép mấu chốt do ḷng lĩnh hội, hợp thâu chủ khách đôi đường,
̉c quán thông lưu ư xét suy, rành mạch chính tà mọi chỗ.
Sáu bộ mạch thảy đều rất sác, có nhịp ngừng là hàn khí triền miên.
Ba bộ mạch tuy thấy rất tŕ, có nhịp động là nhiệt là rực rỡ
Danh tuy chia gọi tám đường,
thực cũng quy về một ngả.
Lẽ thực hư thông hiểu đă tinh vi,
Cơ sinh tử quyết đoán không nghị ngờ.
 

Người sưu tầm nguyên bản bằng chữ Hán :
Nguyễn Trung Ḥa
Người dịch : Nguyễn văn Bách